
| Nowe obszary analizy finansowej |
|
|
|
| Wpisany przez Bartosz Banduła |
| środa, 29 lipca 2009 08:35 |
|
Głównym celem artykułu jest ukazanie trendów w analizie finansowej przedsiębiorstwa i jej wykorzystaniu w procesach zarządczych – ukazaniu zagrożeń w działalności przedsiębiorstwa oraz możliwości bankructwa ekonomicznego. Przedstawione metody oceny finansowej przedsiębiorstwa oraz krótka synteza tych metod ma pokazać ich rolę w procesach zarządczych w przedsiębiorstwie.
Summary The main point of this article is to show main trends in the analysis of PLD and its connection with the management of company. On the other hand article shows economic threats and possibility of bankruptcy of company. Methods witch are presented in the paper with a short summary of it, presents the big role of finance analysis in the process of management.
Wstęp
W dzisiejszym świecie informacje i „druga strona medalu” – obrót informacją jest duży, ale te związane z finansami przedsiębiorstwa są niezwykle cennym i pożądanym oraz także rzadkim dobrem. Dzieje się tak, dlatego, że w ogromnej części menadżerowie czy osoby odpowiedzialne za decyzje związane z zarządzaniem finansami przedsiębiorstw otrzymują jedynie cząstkowe dane na temat stanu finansowego przedsiębiorstwa. W tym jednak miejscu należy zauważyć, iż droga od danych do istoty procesu decyzyjnego – informacji jest długa i żmudna. Dane to głównie zestawienia liczbowe jak i jakościowe, dostarczane w surowej formie nie mogą służyć jako przesłanki do podejmowania ważnych, strategicznych dla procesu zarządzania decyzji. Co za tym idzie, nieuniknione jest zastosowanie narządzi analitycznych w procesie przetwarzania danych. Użycie odpowiednich formuł oraz przekształceń matematycznych jak i jakościowych umożliwia uzyskanie pewnych, jasnych i przejrzystych raportów i sprawozdań, wymaganych w codziennych operacjach. Działanie każdego podmiotu gospodarującego wymaga okresowej analizy. Analiza ta powinna pozwolić z jednej strony na ustalenie, czy dotychczasowa działalność dała zamierzone efekty (analiza ex post), z drugiej zaś na określenie kierunków i sposobów doskonalenia dalszej działalności (ex ante) [2, s. 7]. Stąd też należy zauważyć, że proces zarządzania finansami przedsiębiorstw jak i analiza finansowa ma niejako dwie funkcje – historyczno – jakościową: pomaga w ocenie zjawisk historycznych, w ich właściwej interpretacji i kwalifikacji, oraz funkcje prognostyczną: poprzez analizę danych historycznych pozwala na prognozowanie trendów oraz przewidywanie możliwych kierunków działania. Odnosi się to do procesu zarządzania finansami przedsiębiorstw. Finanse te określane są jako zjawiska ekonomiczne, związane z gromadzeniem, alokacją i wydatkowaniem środków pieniężnych na cele działalności gospodarczej przedsiębiorstwa [3, s. 14]. W celu poprawnego funkcjonowania przedsiębiorstwa, kierownictwo i zarządzający powinni prowadzić jasną, spójna i opartą na empirycznej wiedzy politykę decyzyjną i kontrolną w zakresie finansów przedsiębiorstwa. To zapewnia właśnie zarządzanie finansami przedsiębiorstw poparte analizą. Polega to na pozyskiwaniu źródeł finansowania działalności przedsiębiorstwa (kapitałów) oraz lokowaniu ich w składnikach majątkowych w sposób pozwalający na realizację strategicznego celu, jakim jest maksymalizowanie korzyści przypadających udziałowcom (właścicielom) przedsiębiorstwa [3, s. 14]. Poprawne przedstawienie zjawisk ekonomicznych zachodzących w przedsiębiorstwie to jedynie część pracy jaką powinna zawierać rzetelna dokumentacja finansowa. Raporty roczne, uzupełnione o poprawnie przygotowaną i jasno przedstawioną część analityczną stanowią dopiero źródło niezwykle cennej wiedzy ekonomicznej, tak potrzebnej w procesach zarządczych jak i w ocenie kondycji finansowej konkretnego przedsiębiorstwa. Celem pracy będzie zatem pokazanie najnowszych tendencji w analizie finansowej przedsiębiorstwa oraz ich krótka charakterystyka oraz wskazanie zalet oraz wad wybranych i analizowanych metod oceny kondycji finansowej przedsiębiorstwa.
Rysunek 1. Schemat poglądowy – analiza finansowa i jej składowe. Źródło: opracowanie własne na podstawie [3, s. 14]. 1. Kryteria analizy finansowej przedsiębiorstwa Rachunkowość jest systemem retro- i prospektywnej informacji gospodarczej, który wykorzystuje wycenione w pieniądzu i bilansujące się ogólne i szczegółowe dane liczbowe dla ustalenia, planowania i analizy wyników finansowych i sytuacji finansowej jednostki gospodarczej [6, s. 15]. Niewątpliwe podstawy rachunkowości i unormowania prawne określające reguły sprawozdawczości finansowej przedsiębiorstw, ułatwiają określenie kierunków działań menedżerów czy osób zarządzających finansami przedsiębiorstw. Należy jednak zauważyć, iż dla pełnej kontroli finansowej przedsiębiorstwa oraz dostarczania informacji służących do podejmowania decyzji, należy stosować także normy oceny przedsiębiorstwa zgodnie z zasadami analizy i prognozowania jak i zarządzania finansami przedsiębiorstwa. Normy te zostały wypracowane przez teoretyków i praktyków ekonomii czy rachunkowości a opierają się o pewne matematyczne formuły. Wzory czy też formuły te opierają się na pewnych zależnościach wynikających z zapisów rachunkowych w podstawowych dokumentach sprawozdawczych, jakimi są:
Odpowiednia ocena tych dokumentów w oparciu o pewne prawidłowości i założenia pozwala na wstępną ocenę przedsiębiorstwa, jego kondycji finansowej oraz prognozowanych trendów. W warunkach polskich najchętniej i najczęściej analizowanymi dokumentami są bilans i rachunek zysków i strat. Zarówno bilans oraz rachunek zysków i strat jako podstawowe sprawozdania finansowe przedsiębiorstwa mogą być analizowane przy uwzględnieniu powiązań zewnętrznych i wewnętrznych [2, s. 56]. Analiza zewnętrzna to inaczej proces oceny zjawisk finansowych zachodzących w przedsiębiorstwie w oparciu o dane pochodzące z biznes – planu, informacje o kondycji finansowej podobnych przedsiębiorstw działających na analogicznym rynku. Ta forma oceny często pomijana, jest jednak niezwykle ważna przy ocenie kondycji finansowej przedsiębiorstwa czy ocenie zdolności kredytowej. Pozycja przedsiębiorstwa na rynku czy wysokość jego wyników na tle przedsiębiorstw o podobnym profilu działalności może mieć kapitalne znaczenie, szczególnie w realiach polskiej gospodarki, gdzie tradycyjna analiza finansowa (wewnętrzna) bywa niewystarczająca. Zmienność uwarunkowań makroekonomicznych nie pozwala na zastosowanie klasycznego badania przy pomocy wskaźników czy prostych algorytmów – takie badanie, chociaż potrzebne nie daje pełnego obrazu rzeczywistości. Dlatego właśnie dostrzeżono konieczność weryfikowania analizy wewnętrznej o dane statystyczne branży czy sektora z odpowiedniego okresu sprawozdawczego. Analiza wewnętrzna to ocena dynamiki oraz wartości liczbowych występujących w sprawozdaniu finansowym przedsiębiorstwa, odpowiednio rozwinięta analiza wskaźnikowa oraz analiza przepływów kapitałowych i pieniężnych [2, s. 56]. Aby zbadać przedsiębiorstwo w tych dwóch aspektach niezbędne są jednak odpowiednie dane finansowe czy makroekonomiczne. O ile pozyskanie informacji dotyczących kondycji gospodarki czy poszczególnych jej sektorów i branż nie stanowi problemu (takie dane publikuje GUS a w ujęciu Unii Europejskiej – Eurostat), to pozyskanie danych na temat przedsiębiorstwa może być trudniejsze. Najlepszym sposobem jest pozyskanie informacji finansowej z Monitora Polskiego B, w którym drukowane są sprawozdania finansowe przedsiębiorstw. Równie dobrym źródłem są sądy gospodarcze [7]. Jednocześnie przedsiębiorstwa dopuszczone do obrotu publicznego, zobowiązane są do publikowania swoich sprawozdań finansowych na swoich witrynach internetowych czy też do przekazywania ich Komisji Papierów Wartościowych i Giełd. Kolejnym kryterium analizy finansowej przedsiębiorstwa, która ma posłużyć do oceny jego kondycji finansowej a także wykazać możliwość ewentualnego bankructwa jest analiza jakościowa przedsiębiorstwa. W warunkach polskich do niedawna uważa za kluczową np. przy ocenie zdolności kredytowej przedsiębiorstwa – dziś uważa jest jako skuteczne uzupełnienie analizy i planowania finansowego w procesie zarządzania finansami przedsiębiorstwa. Wnioskować należy zatem, iż do skutecznej oceny przedsiębiorstwa należy zdiagnozować bilans – stan majątkowy, rachunek zysków i strat, który informuje o realizacji jednego z głównych celów działalności gospodarczej, a mianowicie o wysokości osiąganych zysków w okresie sprawozdawczości finansowej [5, s. 204]. Końcowym elementem analizy finansowej będzie ocena struktury przepływów pieniężnych na podstawie rachunku Cash Flow. Uzupełnieniem analizy jest ocena jakościowa, oparta o historię współpracy z danym przedsiębiorstwem oraz ocenę socjologiczno – organizacyjną przedsiębiorstwa. 2. Bilans – ocena majątku Bilans majątkowy (księgowy) jest retrospektywnym, mikroekonomicznym całościowym zestawieniem zasobów (stanów, zapasów) aktywów i pasywów w pewnym określonym momencie czasowym i pewnej określonej formie [12, s. 42]. Forma ta – zestawienie dwustronne prezentujące majątek oraz źródło jego pochodzenia – jest określona w Ustawie o rachunkowości. W bilansie wykazuje się stany aktywów i pasywów na dzień kończący bieżący i poprzedni rok obrotowy [10]. Stwierdzenie to – pomimo, że banalne i oczywiste, ukazuje jednak istotę informacyjną dokumentu, jako statyczne odzwierciedlenie sytuacji majątkowej przedsiębiorstwa. Uwzględnienie przez ustawodawcę roku bieżącego i poprzedniego, pozwala jednocześnie na dynamiczne (w ujęciu rocznym) ukazanie zmian zachodzących w przedsiębiorstwie. W Ustawie o Rachunkowości, przewidziano również strukturę bilansu, która stanowi wyraz przyjętych kryteriów kwalifikowania składników majątkowych oraz źródeł ich finansowania do odpowiednich grup analitycznych [12, s. 43]. Taka konstrukcja daje możliwość łatwiej oceny, a przejrzystość zapisu i jego uniwersalność, umożliwia pewną standaryzację oceny tego dokumentu. Do najpopularniejszych form oceny bilansu zaliczyć należy wskaźnikowanie, czyli użycie prostych formuł, pozwalających na ocenę sytuacji majątkowej przedsiębiorstwa. Jednak tutaj występuje znacząca przeszkoda, mogąca uniemożliwić skuteczną oceną przedsiębiorstwa – jest nią forma prowadzonej sprawozdawczości. Dla prawidłowej oceny majątkowej przedsiębiorstwa wymagana jest pełna księgowość – co w polskich warunkach sprowadza się do kręgu średnich i dużych przedsiębiorstw. W tabeli 1. przedstawione jest kilka relacji – formuł pozwalających ocenić kondycje finansową przedsiębiorstwa. Dzięki nim, można poznać kondycję jednostki gospodarczej i wnioskować o działaniach jakie należy podjąć w procesach zarządczych.
Jest to najbardziej klasyczne i popularne zestawienie wskaźników oceny przedsiębiorstwa. Należy jednak zaznaczyć, że nie jest to jedyna metoda oceny bilansu. Przy założeniu prowadzenia pełnej księgowości nie należy zapominać o wskaźniku Z – Score Altmana. 3.Analiza rachunku zysków i strat Najczęściej stosowanym wskaźnikiem oceny kondycji przedsiębiorstwa – ze względu na łatwość wyznaczenia oraz ostateczną interpretację – jest tzw. wskaźnik Altmana. Określa on zdolność kredytową oraz wypłacalność przedsiębiorstwa, a także wskazuje na zagrożenia dotyczące płynności finansowej przedsiębiorstwa. Warto zapoznać się z tym wskaźnikiem, zwłaszcza, że jako element dodatkowej analizy przedsiębiorstwa jest on również wykorzystywany przez bankowców badających zdolność kredytową oraz wypłacalność swoich potencjalnych kredytobiorców [11]. Wskaźnik ten wiąże ze sobą informacje pochodzące z bilansu oraz rachunku zysków i strat. Jego prosta konstrukcja pozwala na efektywną ocenę wartości przedsiębiorstwa w zasadzie w formule „z dnia na dzień”. Jedynym problemem jaki istnieje, to dostęp do odpowiednich danych finansowych – przedsiębiorstwo analizowane wskaźnikiem Z – Score powinno być spółką notowaną na giełdzie papierów wartościowych. Ogólny wzór wskaźnika Z – Score wygląda następująco [11]:
gdzie: X1 - majątek obrotowy / aktywa ogółem, X2 - zysk netto / aktywa ogółem, X3 – EBIT * /aktywa ogółem, X4 - kapitalizacja rynkowa spółki / zobowiązania ogółem, X5 - przychody netto ze sprzedaży/aktywa ogółem, Wzór (1.) to ogólna postać wskaźnika, opierająca się o założenie prowadzenia pełnej księgowości, jawności sprawozdań oraz not dodatkowych i wyjaśniających. Oczywiście w podstawowej wersji wskaźnik Z – Score Altmana został wielokrotnie zmodyfikowany, choćby na potrzeby prowadzenia uproszczonej rachunkowości (małe i średnie przedsiębiorstwa) oraz dla przedsiębiorstw nie notowanych w obrocie publicznym. Interpretacja wyników badań prowadzonych za pomocą współczynnika Z – Score jest oparta o statystyczną analizę badań pierwotnych prowadzonych przez Altmana na wyselekcjonowanej grupie dobrych i złych przedsiębiorstw. Otóż wybrał on przedsiębiorstwa funkcjonujące w gospodarce wolnorynkowej i poddał je pewnej selekcji. Podzielił je na dwie grupy: o dobrej i złej kondycji finansowej. Podziału tego dokonał przy użyciu tradycyjnej formy analizy sprawozdań finansowych oraz obserwacjach zachowania akcji tych przedsiębiorstw na rynku papierów wartościowych. Przy założeniu praw powtarzalności zjawisk, wnioskuje się, że graniczne wysokości wskaźnika kształtują się następująco [11]:
Pomimo niewątpliwej skuteczności w predykcji upadłości przedsiębiorstw za pomocą modelu Altmana, należy mieć na uwadze powszechną zasadę statystyki, mówiącą o tym, iż prognoza powinna dotyczyć zbliżonych, czyli względnie homogenicznych, grup w stosunku do przedsiębiorstw, na podstawie których został sporządzony model [9]. Tutaj ponownie należy uwzględnić ocenę jakościową przedsiębiorstwa i rynku, na którym oceniany podmiot działa. Nigdy nie należy zapominać również o charakterystyce branży, sezonowości produkcji i koniunktury krajowej, regionalnej i globalnej. Uwagi te dotyczą nie tylko ram oceny przy użyciu Z – Score, ale także odnoszą się do ogólnych wytycznych w analizie sprawozdawczości i ocenie przedsiębiorstwa. Nowoczesne podejście do diagnozowania sytuacji przedsiębiorstwa wymaga jednak wielowątkowej oceny jego kondycji. Warto więc zatem, oprócz wartości wynikających wprost z dokumentów sprawozdawczych, przyjrzeć się wartości EVA (ekonomiczna wartość dodana). Wskaźnik ten pozwala zmierzyć wartość firmy, jako różnicę pomiędzy wypracowanym zyskiem ekonomicznym a kosztem zaangażowanego kapitału, który był niezbędny do uzyskania zysku. Obliczenie EVA powinno opierać się o różnicę zysku operacyjnego netto po opodatkowaniu, a ważonego kosztem zainwestowanego kapitału oraz zobowiązań, do których spółka płaci odsetki [4].
Podstawowa formuła EVA wygląda następująco[1]:
gdzie zmienne przyjmują następujące wartości: s – wpływy ze sprzedaży, c – koszty operacyjne, T – podatki, k – cały dostarczony kapitał, r – średnioroczny koszt kapitału, EVA reprezentuje zysk ekonomiczny w danym roku i różni się od bilansowych miar zyskowności [1, s. 14]. EVA pokazuje kompleksowy koszt pozyskania kapitału, co zarazem zmniejsza zysk prezentowany za pośrednictwem tego wskaźnika. Jednocześnie takie ujęcie ukazuje złożoność procesu dochodzenia do zysku a tym samym, dobrego i efektywnego wykorzystania posiadanych zasobów. Co za tym idzie – wprost można powiedzieć, iż EVA to dobre narzędzie miary efektywności gospodarowania zasobami przedsiębiorstwa – czego wynikiem jest zysk ekonomiczny, czyli pojęcie nieuregulowane prawnie, ale ważne ze względu na ocenę finansową przedsiębiorstwa, analizowanego przecież całościowo, jako suma wielu czynników. 4. Sztuczne sieci neuronowe jako narzędzie analizy finansowej Rozwój informatyki oraz związany z tym boom na rynku oprogramowania komputerowego przeznaczonego do szeroko pojętego procesu zarządzania finansami przedsiębiorstw sprawił, iż w ostatnich latach głośno zaczyna się rozmawiać o nowym spojrzeniu na ocenę finansową przedsiębiorstwa. Pomocą do tego ma być model oceny kondycji finansowej przedsiębiorstwa za pomocą sztucznych sieci neuronowych. Przez pojęcie sztucznych sieci neuronowych (SSN) rozumie się modele matematyczne złożone z sieci węzłów obliczeniowych, zwanych neuronami i ich połączeń, które naśladują działanie systemów biologicznych pozwalających rozwiązać określone problemy. W odróżnieniu od tradycyjnej metody analizy dyskryminacyjnej istotą działania sieci neuronowych jest czysto mechaniczne podejście do zjawiska, bez wykrywania wewnętrznych zależności oraz siły występujących zjawisk [8]. Najpopularniejszą odmianą tego typu analizy jest sieć jednokierunkowa, gdzie pobierane do analizy dane wejściowe (czyste, nieprzetworzone) są przetwarzane przez ukryty algorytm, a następnie prezentowane w postaci gotowych informacji (nie danych a przetworzonych informacji stanowiących finalny wynik analizy ocenianego zjawiska). Mimo, iż tematyka ta na Zachodzie jest bardzo popularna, w Polsce nadal nie cieszy się zbyt wielkim uznaniem. Główną tego przyczyną jest fakt skomplikowanego algorytmu, stosunkowo małej wiedzy oraz ciągłego udoskonalania tej metody analizy finansowej. Duża popularność analizy wskaźnikowej oraz brak wiedzy na temat zastosowania sieci neuronowych promują rozwiązania pośrednie z punktu widzenia poziomu skomplikowania [9]. Najczęściej spotykaną metodą jest wstępne badanie przedsiębiorstwa za pomocą tradycyjnych form oceny jego kondycji – tutaj generalnie klasyfikuje się podmioty do grup zagrożonych lub niezagrożonych bankructwem, a następnie wyniki badań poddaje się weryfikacji poprzez zastosowanie odpowiedniego oprogramowania oraz analizy z wykorzystaniem sztucznych sieci neuronowych. Niewątpliwie takie podejście, daje ugruntowane podstawy pewności przeprowadzonego badania, a co za tym idzie fundamentu do podejmowania dalszych działań na szczeblu menedżerskim. Zakończenie Problem analizy sprawozdań finansowych jest obecny od momentu fali bankructw wielkich przedsiębiorstw w latach sześćdziesiątych ubiegłego stulecia. Od tego momentu wielu naukowców – teoretyków i praktyków zarządzania finansami przedsiębiorstw stara się wypracować jeden sprawdzony model oceny ekonomicznej przedsiębiorstwa. Niestety, złożoność zjawisk gospodarczych oraz różnorodność rynków całego świata uniemożliwia wprowadzenie jednego modelu pozwalającego w stu procentach ocenić kondycję przedsiębiorstwa. Jednoznaczny wniosek jest taki, że należy zatem stosować kilka metod, a ich syntezę uważać za prognozowany trend w rozwoju danego przedsiębiorstwa. Omówione powyżej metody – analiza tradycyjna, EVA, ocena jakościowa czy w końcu sztuczne sieci neuronowe, to jedynie niektóre narzędzia pozwalające na prognozowanie zmian zachodzących w otaczającym nas gospodarczym świecie. Różnorodność dostępnych metod badawczych oraz rozwój nowoczesnej myśli ekonomicznej dostarczają wciąż nowych narzędzi, które mogą służyć jako wsparcie w skutecznym zarządzaniu finansami przedsiębiorstwa. Aby skutecznie móc ocenić konkretne przedsiębiorstwo, należy skorzystać z wielu metod i wielu norm, a ostateczny wynik analizy poddać korekcie i powtórnej weryfikacji. Jednak pomimo niedoskonałości metod analizy finansowej, wynikającej z opierania się o dane historyczne, należy jednoznacznie stwierdzić, że dobrze wykonana analiza historyczna pozwala na przedstawienie trafnej prognozy na jutro, a to znaczna pomoc w zarządzaniu skomplikowanym zbiorem wielu czynników, jakim jest każde przedsiębiorstwo. Jest to kolejny wniosek, o którym nie można zapomnieć. Również rozwój informatyki oraz systemów komputerowych wspomagających zarządzanie przedsiębiorstwem dostarczył wiele nowych możliwości oceny kondycji przedsiębiorstwa. Jednak i tutaj nie można uznać tych metod za jedyne i właściwe. Jedynie kombinacja kilku metod badawczych wraz z konstruktywnym podejściem do wyników badania da pełny i przejrzysty obraz kondycji przedsiębiorstwa. Bibliografia [1] Adamska A., Wpływ zysku na wartość przedsiębiorstwa dla właścicieli, Zeszyt naukowy 3, WSZiB, Kraków 2005. [2] Bednarski L., Analiza finansowa w przedsiębiorstwie, PWE, Warszawa 1998. [3] Bień W,. Zarządzanie finansami przedsiębiorstwa, Difiin, Warszawa 2001. [4] Ciborski D., EVA coraz silniejsza, Lista 500 – Największe firmy Rzeczpospolitej, Rzeczpospolita, 2005 nr 92. [5] Czekaj J., Dresler Z., Zarządzanie finansami przedsiębiorstw, Podstawy teorii, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2005. [6] Gmytrasiewicz M., Karmańska A.: Rachunkowość finansowa. Centrum Doradztwa i Informacji Difin, Warszawa 2002. [7] Kniewski A., Wzór na bankruta, Businessman Magazine 2004, nr 10 [163]. [8] Korol T., Modele prognozowania upadłości przedsiębiorstw – analiza porównawcza wyników sztucznych sieci neuronowych z tradycyjną analizą dyskryminacyjną, Bank i Kredyt, Czerwiec 2005, 2005 nr 6. [9] Michalik J., Liczenie ryzyka, Gazeta Bankowa, Marzec 2006, 2006 nr 3. [10] Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 27 marca 2002 roku w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o rachunkowości, Dz. U. z dnia 17 czerwca 2002 roku, nr 76, poz. 694. [11] Peplak T., Raz, dwa, trzy – bankrutujesz Ty, Gazeta Małych i Średnich Przedsiębiorstw, 2005 nr 5. [12] Śliwa J., Zarządzanie finansami przedsiębiorstw w zarysie, Prywatna Wyższa Szkoła Handlowa w Warszawie, Warszawa 1997. Bartosz Banduła |
| Zmieniony: środa, 29 lipca 2009 08:50 |